W dobie szybkich zmian strukturalnych jednoosobowa działalność gospodarcza staje się nie tylko ścieżką kariery zawodowej alternatywną wobec etatu, ale też jednym z fundamentów rozwoju współczesnego rynku pracy. Biorąc pod uwagę ogromną skalę tego zjawiska w Polsce oraz jego specyfikę, można mówić o fenomenie społecznym. Zrozumienie jego istoty wymaga jednak spojrzenia z perspektywy osób prowadzących taką działalność. Celem monografii jest zatem odpowiedź na pytanie: jaki jest poziom satysfakcji z pracy wykonywanej w warunkach samozatrudnienia oraz jakie czynniki o tym decydują?

Podstawę empiryczną publikacji stanowią wyniki projektu zrealizowanego w 2025 roku wśród osób samozatrudnionych w województwie lubelskim. Jest to czwarta edycja badań sondażowych poświęconych pracy na własny rachunek, będąca kontynuacją cyklu zapoczątkowanego w 2002 roku. Rezultaty poprzednich analiz zostały przedstawione m.in. we wcześniejszych monografiach: Społeczno-kulturowe i rynkowe czynniki kształtowania sytuacji pracy przedsiębiorców. Na podstawie badań małych firm w województwie lubelskim (2009); Sytuacja pracy na własny rachunek – cechy i uwarunkowania (2022).

Przyjęte podejście sytuacyjne oraz uwzględnienie specyfiki samozatrudnienia pozwalają na wielowymiarową analizę złożonej relacji między jednostką a sferą pracy. Punktem wyjścia rozważań dotyczących satysfakcji z pracy jest określenie wpływu obiektywnych czynników zawodowych na jej poziom. Szczególną uwagę skierowano natomiast na znaczenie czynników subiektywnych. Należą do nich m.in. przyczyny i motywy założenia działalności gospodarczej, postrzeganie jej cech i warunków oraz poczucie dopasowania do realiów tej formy aktywności.

Zróżnicowanie zbiorowości – widoczne zarówno we wszystkich badaniach własnych, jak i w świetle ustaleń z 2025 roku – prowadzi do wniosku, że tworzą ją osoby dysponujące różnymi zasobami zawodowymi i pełniące różnorodne role, w tym te właściwe dla przedsiębiorców i przedsiębiorczyń oraz pracodawców i pracodawczyń. W rzeczywistości funkcjonują one w odmiennych sytuacjach pracy. Rozbieżności te dotyczą zarówno wąsko rozumianych warunków, jak i szerszej perspektywy. Obejmuje ona nastawienia, oceny, wartość posiadanych zasobów, ale też logikę budowania strategii zawodowych i biznesowych. W efekcie analiza najnowszego materiału empirycznego pozwoliła wyodrębnić charakterystyczne wymiary postaw: samorealizacyjne, zawodowe, ekonomiczne i przedsiębiorcze. Określają one jakościowo odrębne przesłanki kształtowania się złożonego zjawiska, jakim jest satysfakcja z pracy w ramach samozatrudnienia. Co istotne, w badanej zbiorowości zjawisko to osiąga wysoki poziom, przy czym najsilniej decydują o tym poczucie dopasowania do pracy oraz odniesiony sukces zawodowy i ekonomiczny.